ایمنی در برابر حریق یکی از حیاتی ترین ارکان ساخت و ساز مدرن و مدیریت فضاهای مسکونی و صنعتی به شمار می رود. حوادث آتش سوزی سالانه خسارات جانی و مالی جبران ناپذیری به بار می آورند که بخش عمده ای از آن ها به دلیل عدم آگاهی از اصول پیشگیری، نبود سیستم های اعلام و اطفای به موقع و یا استفاده از تجهیزات غیر استاندارد رخ می دهد. تجهیزات آتش نشانی به مجموعه ابزارها، سیستم ها و ادواتی گفته می شود که به منظور کنترل، مهار و خاموش کردن حریق طراحی شده اند. در این مقاله تحلیلی و کاربردی، کلیه ابعاد سیستم های حفاظت فردی و ساختمانی، دسته بندی حریق، استانداردهای روز دنیا از جمله NFPA و نحوه انتخاب و نگهداری کپسول های آتش نشانی را به طور عمیق بررسی می کنیم تا مدیران ساختمان، مهندسان ناظر و افراد عادی بتوانند محیطی ایمن و پایدار فراهم سازند.
مهندسی ایمنی حریق صرفاً به معنای نصب چند عدد کپسول در راهروهای ساختمان نیست، بلکه نیازمند یک استراتژی یکپارچه شامل کشف زودهنگام دود و حرارت، اعلام خطر به ساکنان، کنترل گسترش آتش و گازهای سمی و در نهایت اقدام به اطفای اولیه تا زمان رسیدن نیروهای امدادی سازمان آتش نشانی است. بدون وجود این چرخه کامل، آسیب پذیری سازه به شکل تصاعدی افزایش می یابد و فرصت طلایی فرار از بین خواهد رفت.
شناخت ماهیت ماده سوختنی، نخستین گام در انتخاب شیوه صحیح مبارزه با آتش است. بر اساس استاندارد جهانی، حریق ها بر اساس نوع سوخت به دسته های مختلفی تقسیم بندی می شوند و هر کلاس نیازمند ماده خاموش کننده متفاوتی است. استفاده اشتباه از یک ماده اطفا کننده، مانند پاشیدن آب روی آتش ناشی از برق یا بنزین، نه تنها آتش را خاموش نمی کند بلکه سبب انفجار و تشدید خطر می شود.
| کلاس حریق | نوع ماده سوختنی | بهترین ماده خاموش کننده | تجهیزات پیشنهادی |
|---|---|---|---|
| کلاس A | جامدات قابل اشتعال (چوب، کاغذ، پارچه، لاستیک) | آب، فوم، پودر شیمیایی خشک ABC | کپسول آب و گاز، هوزریل آتش نشانی |
| کلاس B | مایعات قابل اشتعال (بنزین، تینر، رنگ، گازوئیل) | فوم مکانیکی، گاز دی اکسید کربن (CO2)، پودر BC | کپسول پودر و گاز، کپسول CO2 |
| کلاس C | گازهای مایع و مشتعل شونده (بوتان، متان، گاز شهری) | قطع منبع جریان گاز، پودر خشک، آب خنک کننده | شیر قطع خودکار، پودر شیمیایی |
| کلاس D | فلزات فعال و آتش گیر (منیزیم، سدیم، تیتانیوم) | پودرهای خشک ویژه فلزات (Dry Powder) | خاموش کننده های صنعتی مخصوص فلزات |
| کلاس E | تجهیزات الکتریکی برق دار (تابلو برق، سرور، کابل ها) | گاز دی اکسید کربن (CO2)، گازهای تمیز هالوژنه | کپسول آتش نشانی CO2، سیستم FM200 |
| کلاس K | روغن ها و چربی های آشپزخانه صنعتی | مواد شیمیایی مرطوب (Wet Chemical) | کپسول های تخصصی وت کمیکال |
تجهیزات آتش نشانی ساختمان به دو بخش کلی سیستم های فعال (Active) و سیستم های غیرفعال (Passive) طبقه بندی می شوند. سیستم های غیرفعال شامل ساختار مهندسی ساختمان مانند دیوارهای ضد حریق، درب های ضد دود و متریال کندسوز هستند که گسترش آتش را به تاخیر می اندازند. در سوی دیگر، سیستم های فعال مجموعه ای از تجهیزات مکانیکی و الکترونیکی هستند که با آغاز حریق وارد عمل شده و فرایند کشف و خاموش سازی را هدایت می کنند.
سیستم های اعلام حریق به عنوان چشم و گوش ساختمان در مواجهه با حوادث عمل می کنند. این سیستم ها متشکل از دتکتورهای دودی، دتکتورهای حرارتی، شستی های اعلام دستی، فلاشرها و آژیرهای هشدار دهنده هستند. بر اساس ساختار سیم کشی و برنامه ریزی، این مدارها به دو نوع کانونشنال (متعارف) و آدرس پذیر (Addressable) تقسیم می شوند که مدل های آدرس پذیر به دلیل تعیین نقطه دقیق رخداد حادثه در مانیتورینگ مرکزی، برای مجتمع های بزرگ و برج ها ضروری هستند.
پنل کنترل مرکزی قلب تپنده سیستم اعلام حریق است. سیگنال های ارسالی از دتکتورها به این مرکز منتقل شده و پس از اعتبارسنجی، فرمان فعال سازی آژیرهای عمومی، قطع آسانسور، راه اندازی سیستم تخلیه دود و تماس با مراکز اورژانسی را صادر می نماید. تنظیم صحیح حساسیت دتکتورها مانع از هشدارهای کاذب می گردد.
دتکتورهای دودی شامل مدل های اپتیکال (فتوالکتریک) و یونیزاسیون می باشند که نوع نوری به دلیل واکنش فوق العاده سریع به دود ناشی از حریق های کندسوز، استاندارد ترین گزینه مسکونی به شمار می رود. دتکتورهای حرارتی نیز به دو صورت دمای ثابت و نرخ افزایش دما طراحی می شوند که برای محیط های مرطوب یا آلوده مانند آشپزخانه و موتورخانه مناسب تر هستند.
برای اطمینان از عملکرد بدون خطای چشمی های فتوالکتریک، محفظه آزمایش دود باید حداقل هر سه ماه یک بار توسط اسپری های استاندارد تست دود ارزیابی شود. همچنین تمیزکاری گرد و غبار از توری محافظ حسگرها با استفاده از جریان هوای فشرده ملایم صورت می پذیرد تا گرد و خاک محیطی سبب اعلام خطای مکرر در مرکز مانیتورینگ نشود.
کپسول آتش نشانی به عنوان در دسترس ترین ابزار اطفای دستی، نخستین سلاح ساکنان در مهار آتش سوزی های اولیه است. وزن، نوع ماده خاموش کننده، فشار کاری بدنه و نوع شیر خروجی از ویژگی هایی است که پیش از خرید باید به صورت کامل مورد ارزیابی قرار گیرند. کپسول ها بر حسب نوع گاز حامل و ماده داخل سیلندر در چهار مدل اصلی طبقه بندی می شوند.
کپسول های پودر و گاز با استفاده از پودرهای شیمیایی بر پایه مونو آمونیوم فسفات یا بی کربنات سدیم تولید می شوند. این خاموش کننده ها چند منظوره هستند و توانایی خاموش کردن جامدات، مایعات و گازهای اشتعال پذیر را دارا می باشند. پودر با پوشاندن سطح ماده سوختنی، دسترسی اکسیژن را قطع کرده و واکنش زنجیره ای حریق را برهم می زند. این مدل برای پارکینگ ها، کارگاه ها و فضاهای باز مناسب است اما به دلیل آسیب رساندن به قطعات حساس، برای اتاق سرور پیشنهاد نمی شود.
سیلندرهای گاز CO2 فاقد هرگونه پودر یا آب هستند و محتوای آن ها گاز دی اکسید کربن مایع شده تحت فشار فوق العاده بالا است. نازل خروجی این کپسول ها به شکل شیپور ساخته می شود تا از یخ زدگی گاز در هنگام خروج سریع جلوگیری کند. گاز دی اکسید کربن هادی جریان برق نیست و پس از تخلیه هیچ گونه اثر، لکه یا رسوبی از خود باقی نمی گذارد؛ از این رو ایده آل ترین خاموش کننده برای مراکز داده، رک های شبکه، تابلوهای برق فشار قوی و تجهیزات آزمایشگاهی حساس است.
این کپسول ها حاوی آب به همراه یک گاز پیشران مانند نیتروژن یا یک کپسول فرعی گاز هستند. مکانیزم خنک سازی این ابزارها برای کنترل حریق چوب، انبار کارتن و صنایع سلولزی بی نظیر است. در نوع فومی، ماده کف زا با لایه ای عایق سطح مایعات سبک مانند گازوئیل را می پوشاند و مانع از متصاعد شدن بخارات اشتعال زا می شود.
| مدل کپسول | نوع پیشران و شارژ | وزن های متداول | محدوده تخلیه بهینه | محل استفاده بهینه |
|---|---|---|---|---|
| پودر و گاز ABC | کارتریج دار یا تحت فشار دائم | ۱ تا ۱۲ کیلوگرم | ۳ الی ۵ متر | پارکینگ، انبار عمومی، داخل خودرو |
| دی اکسید کربن (CO2) | گاز خالص تحت فشار بالا | ۲ تا ۶ کیلوگرم | ۱.۵ الی ۲.۵ متر | اتاق سرور، تابلو برق، دفاتر اداری |
| فوم و آب | نیتروژن صنعتی تحت فشار | ۶ الی ۱۰ لیتر | ۴ الی ۶ متر | صنایع چوب، کارتن سازی، پالایشگاه |
در پروژه های چندطبقه و مجتمع های پرتردد، استفاده از کپسول های دستی پاسخگوی ایمنی کل سازه نیست و پیاده سازی خطوط شبکه تر و خشک آتش نشانی الزامی است. این شبکه شامل لوله کشی های فولادی گالوانیزه تحت فشار، بوستر پمپ های تقویت فشار و نازل های اتوماتیک است.
اسپرینکلرها نازل های اتوماتیکی هستند که بر روی سقف یا دیوارهای ساختمان نصب می شوند. هر نازل دارای یک حباب شیشه ای حساس به حرارت حاوی مایع فرار است. هنگامی که دمای محیط در اثر آتش به نقطه ای معین (معمولاً ۶۸ یا ۷۹ درجه سانتی گراد) برسد، حباب شیشه ای ترکیده و آب پرفشار مستقیماً بر روی مرکز حریق اسپری می گردد. این سیستم به صورت موضعی عمل می کند؛ یعنی تنها نازل هایی فعال می شوند که دمای بالای آتش به آن ها رسیده باشد، بنابراین از خسارت های آبی غیرضروری به سایر بخش ها جلوگیری می شود.
جعبه های آتش نشانی تعبیه شده در راه پله های اضطراری و راهروها به دو دسته تقسیم می شوند:
۱. جعبه های مجهز به شیلنگ برزنتی با قطر ۱.۵ و ۲.۵ اینچ که مختص استفاده ماموران حرفه ای آتش نشانی بوده و دبی آب بسیار بالایی دارند.
۲. قرقره های هوزریل با شیلنگ های پلاستیکی نیمه سخت که استفاده از آن ها برای کلیه ساکنان بدون نیاز به آموزش های پیچیده مقدور است. این شیلنگ ها به شبکه آب شهری یا بوستر پمپ متصل بوده و جریان آب پیوسته ای را فراهم می آورند.
رعایت استانداردهای بین المللی همچون NFPA (انجمن ملی حفاظت در برابر آتش آمریکا) و مقررات ملی ساختمان (مبحث سوم: حفاظت ساختمان ها در مقابل حریق) شرط لازم برای صدور پایان کار از سوی شهرداری و سازمان آتش نشانی است. این ضوابط شامل الزاماتی از قبیل اجرای راه پله های ضد دود، روشنایی های اضطراری، فن های فشار مثبت راه پله برای هدایت دود به بیرون و درب های خودبسته شو مقاوم در برابر آتش است.
۱. کپسول آتش نشانی را در چه فاصله و ارتفاعی از سطح زمین باید نصب کرد؟
طبق ضوابط استاندارد، کپسول های با وزن کمتر از ۱۸ کیلوگرم باید به نحوی نصب شوند که بالاترین نقطه آن ها بیشتر از ۱.۵ متر از سطح زمین فاصله نداشته باشد. برای کپسول های سنگین تر این ارتفاع حداکثر به ۱ متر کاهش می یابد تا برداشتن آن در شرایط استرس زا به سادگی میسر باشد.
۲. چرا کپسول های آتش نشانی نیاز به شارژ سالیانه دارند حتی اگر استفاده نشده باشند؟
کپسول های پودری به دلیل رطوبت محیط دچار به هم چسبیدن دانه های پودر (کلوخه شدن) می شوند و گاز پیشران آن ها نیز ممکن است دچار افت تدریجی فشار گردد. تست سالیانه و تعویض گاز و پودر ضامن عمل کردن کپسول در لحظه وقوع حادثه است.
۳. تفاوت سیستم اعلام حریق آدرس پذیر با کانونشنال در چیست؟
در سیستم کانونشنال، ساختمان به چند زون (منطقه) کلی تقسیم می شود و پنل تنها منطقه تقریبی حریق را مشخص می کند؛ اما در سیستم آدرس پذیر، تک تک سنسورها کد دیجیتال دارند و موقعیت دقیق اتاق یا راهرویی که دچار دود شده بلافاصله روی نمایشگر مرکزی گزارش می شود.
۴. در آتش سوزی کنتور و تجهیزات الکتریکی چه نوع خاموش کننده ای مناسب است؟
استفاده از آب یا کپسول های فوم به هیچ وجه مجاز نیست زیرا آب رسانای الکتریسیته بوده و خطر برق گرفتگی شدید به همراه دارد. مناسب ترین گزینه استفاده از کپسول دی اکسید کربن (CO2) یا سیستم های گازی بدون پسماند است.
جمع بندی و تماس با کارشناسان ایمنی
حفاظت از سازه و سرمایه های انسانی در برابر حریق، سرمایه گذاری مستقیمی برای آرامش و پایداری است. پیش از اقدام به خرید تجهیزات، همواره با کارشناسان دارای صلاحیت سازمان آتش نشانی مشورت نموده و از اصالت کالا، تاییدیـه های استاندارد و گواهی نامه های تست هیدرواستاتیک اطمینان حاصل نمایید. برای ارزیابی تخصصی پروژه، محاسبات بار حریق و مشاوره خرید و شارژ انواع تجهیزات اطفای حریق، می توانید با شماره تماس مهندسین مشاور تماس حاصل فرمایید.
